Świadectwo kultury klinkieru

Na początku ubiegłego stulecia władze miasta noszącego wówczas nazwę Breslau rozpisały konkurs na projekt wieży ciśnień. Jej zadaniem miało być wyrównanie ciśnienia wody w sieci wodociągowej południowej części miasta.

Zwycięzcą konkursu został architekt Karl Klimm, który jest również m.in. autorem projektu Mostu Zwierzynieckiego i innych budynków użyteczności publicznej we Wrocławiu.

Wieża znajduje się u zbiegu ulic Sudeckiej i alei Wiśniowej. Po poszerzeniu i włączeniu alei Wiśniowej do obwodnicy śródmiejskiej wieża ze swoją charakterystyczną sylwetką stała się dominantą architektoniczną okolicy.

Niecodzienna konstrukcja

Budynek wieży jest bardzo oryginalny w formie i ustroju ze względu na swoją ażurową konstrukcję. Obiekt został zaprojektowany na rzucie oktogonalnym, wyznaczonym przez filary nośne z przyporami oraz środkowy monumentalny filar, pełniący funkcję nośną i osłonową dla rur wodociągowych, z szybem o średnicy 2,5 m. W poziomie wieża dzieli się na podstawę, filary i część zbiornikową z dachem. Od strony wschodniej z podstawy wyrasta smukła wieżyczka połączona z głównym budynkiem na poziomie dachu zamkniętym pomostem. Zasadnicza konstrukcja budynku wykonana jest z cegły klinkierowej o wytrzymałości na ściskanie prawie 60 Mpa. Cegły zostały ułożone w układzie krzyżowym ze spoiną równą z licem. Surowość elewacji przełamują elementy z piaskowca; w części górnej występują sterczyny i gzymsy, na dole napotykamy płaskorzeźby o tematyce „wodnej”.

Poza funkcją użytkową wieża pełniła również funkcję rekreacyjną: pod hełmem znajduje się taras widokowy, z którego przy sprzyjającej pogodzie można było zobaczyć masyw Ślęży, a nawet Karkonosze.

Kultura klinkieru

Na uwagę zasługuje, że obiekt o przeznaczeniu technicznym przybrał oryginalną formę neogotyckiej budowli wzbogaconej secesyjną dekoracją. To dowód na to, że już 100 lat temu estetyka leżała na sercu miejskim władzom (kto wie, czy nie bardziej niż dzisiaj). A w dodatku zarówno forma wieży, jak i materiał nawiązywały do historycznego kontekstu Wrocławia.

Wynikało to po części z tego, że na Śląsku i Pomorzu cegielnictwo stało na wysokim poziomie (na własny użytek określam to jako „kulturę klinkieru”). Dzięki temu możemy podziwiać dziś wiele pięknych budynków i elementów małej architektury. Staranne wykonanie i doskonały materiał świadczą o znakomitych umiejętnościach i znajomości sztuki budowlanej od projektanta począwszy po majstrów i robotników. We wrocławskim Miejskim Archiwum Budowlanym zachował się oryginalny egzemplarz projektu tej wieży Poza funkcją użytkową wieża pełniła również funkcję rekreacyjną: pod hełmem znajduje się taras widokowy, z którego przy sprzyjającej pogodzie można było zobaczyć masyw Ślęży, a nawet Karkonosze.

Kultura klinkieru

Na uwagę zasługuje, że obiekt o przeznaczeniu technicznym przybrał oryginalną formę neogotyckiej budowli wzbogaconej secesyjną dekoracją. To dowód na to, że już 100 lat temu estetyka leżała na sercu miejskim władzom (kto wie, czy nie bardziej niż dzisiaj). A w dodatku zarówno forma wieży, jak i materiał nawiązywały do historycznego kontekstu Wrocławia.

Wynikało to po części z tego, że na Śląsku i Pomorzu cegielnictwo stało na wysokim poziomie (na własny użytek określam to jako „kulturę klinkieru”). Dzięki temu możemy podziwiać dziś wiele pięknych budynków i elementów małej architektury. Staranne wykonanie i doskonały materiał świadczą o znakomitych umiejętnościach i znajomości sztuki budowlanej od projektanta począwszy po majstrów i robotników. We wrocławskim Miejskim Archiwum Budowlanym zachował się oryginalny egzemplarz projektu tej wieży ciśnień Karla Klimma zatwierdzony do budowy w sierpniu 1903 r. Na rysunkach elementy budynku wymiarowane są z dokładnością do 0,5 cm. W dodatku pomiary obiektu dokonane współcześnie dokładnie je potwierdzają; dzisiaj trudno byłoby uzyskać tak dużą dokładność.

Taras pod zbiornikiem

Część dolna o wysokości ok. 11 m zawiera kondygnację podziemną oraz dwie kondygnacje naziemne, na których mieściły się mieszkania służbowe oraz poddasze. Widoczne na zdjęciu obok przypory filarów nośnych murowane są z cegieł i kształtek klinkierowych.

W tej części przestrzeń między przyporami została zabudowana ścianami tworzącymi czworobok, co pozwoliło uzyskać dodatkową powierzchnię użytkową i optycznie powiększyć podstawę budynku.

Filary mają wysokość ok. 9 m i są murowane z cegły i kształtek klinkierowych. Są one odchylone od pionu ku środkowi pod kątem 2 stopni. Filary zostały zwieńczone murowanymi z cegły arkadami o łukach odcinkowych. Przestrzenie nad filarami zamknięte są ceglanymi sklepieniami trójpodporowymi z widocznymi żebrami z kształtek klinkierowych.

Najwyższa część, zbiornikowa, mieściła stalowy, nitowany zbiornik wody o średnicy 17 m i wysokości ok. 8 m. Dach jest ośmiospadowy, nakryty czworobocznym hełmem, pod którym jest taras widokowy.

Pierwotny projekt przewidywał, że wieżyczka przylegająca do głównego budynku będzie miała spiralną klatkę schodową, ale w czerwcu 1906 Karl Klimm wprowadził zmianę, umieszczając tam szyb dźwigu osobowego. Ściany klatki również są murowane z zastosowaniem cegły klinowej i wielu kształtek klinkierowych.

Zniszczenia wojenne

Działania wojenne nie oszczędziły obiektu. Podczas obrony Festung Breslau w 1945 r. elewacja została w wielu miejscach uszkodzona przez pociski i odłamki. Duże ubytki w murach i kamieniarce po wojnie zaplombowano betonem, zamalowując je bordową farbą tak skutecznie, że mieszkając od 1968 r. na sąsiedniej ulicy nie zauważyłam tego. Widoczne były tylko mniejsze uszkodzenia od strzałów, których było mnóstwo.

Najwyższa część, zbiornikowa, mieściła stalowy, nitowany zbiornik wody o średnicy 17 m i wysokości ok. 8 m. Dach jest ośmiospadowy, nakryty czworobocznym hełmem, pod którym jest taras widokowy. Pierwotny projekt przewidywał, że wieżyczka przylegająca do głównego budynku będzie miała spiralną klatkę schodową, ale w czerwcu 1906 Karl Klimm wprowadził zmianę, umieszczając tam szyb dźwigu osobowego. Ściany klatki również są murowane z zastosowaniem cegły klinowej i wielu kształtek klinkierowych.

Zniszczenia wojenne

Działania wojenne nie oszczędziły obiektu. Podczas obrony Festung Breslau w 1945 r. elewacja została w wielu miejscach uszkodzona przez pociski i odłamki. Duże ubytki w murach i kamieniarce po wojnie zaplombowano betonem, zamalowując je bordową farbą tak skutecznie, że mieszkając od 1968 r. na sąsiedniej ulicy nie zauważyłam tego. Widoczne były tylko mniejsze uszkodzenia od strzałów, których było mnóstwo.

Częściowemu zniszczeniu uległ za to dach, a z konstrukcji pomostułącznika pozostały jedynie dwie stalowe belki. Po remoncie obiekt pełnił swoją funkcję do lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia.

Remont

Pięknie odnowioną elewację możemy dziś podziwiać dzięki nowemu właścicielowi, którym od 1996 r. jest Helmut Stephan, właściciel firmy Stephan Elektronik Investment. Od kilku lat w obiekcie trwa remont i prace adaptacyjne wnętrza. Elewacja została oczyszczona, uszkodzone cegły zostały wymienione na nowe. Zużyto na to prawie 15 tys. nowych cegieł klinkierowych, które były wypalane specjalnie na potrzeby tego obiektu. Spoiny w 95% także są nowe. Zwraca uwagę znakomite dobranie koloru i faktury nowych elementów. Elementom kamieniarskim również przywrócono dawną świetność. Elewacja została zabezpieczona poprzez hydrofobizację preparatami firmy Keim Farby Mineralne sp. z o.o., na dole zabezpieczono ją dodatkowo preparatem antygraffiti.

Dach został pokryty dachówką ceramiczną firmy Koramic karpiówką, układaną w koronkę. Po ostatecznym zakończeniu remontu we wnętrzu wieży znajdzie się cukiernia, lodziarnia i bistro (na parterze), a wyżej będzie restauracja, sale konferencyjne i taras letni z grillem. Na górnych poziomach planowane jest centrum kosmetyczne spa. Cieszy, że opisywana wieża ciśnień nie podzieliła losu zniszczonej w 1945 r. widokowej wieży Karla Klimma, która znajdowała się w parku na Osobowicach. Dzięki inwestorowi, który podjął się remontu wieży ciśnień, ma ona szansę stac się prawdziwą ozdobą okolicy.

Zobacz w PDF