Renesansowa urbanistyka i architektura w Ferrarze

Miasto Ferrara leży w prowincji Emilia-Romagna, w delcie Padu. Usytuowane jest na lewym brzegu pomocniczego koryta tej rzeki (zwanego Padem Ferraryjskim), w miejscu, gdzie rozdziela się ono na dwie kolejne odnogi. Ferrara była w wiekach XIII-XVI siedzibą dworu książąt d’Este  rodziny monarszej rozwijającej na swych ziemiach kulturę i promującej sztukę wielkiej wartości. Do historii sztuki Ferrara przeszła jako przykład renesansowej urbanistyki i architektury oraz miejsce, gdzie w XV w. ukształtowała się interesująca szkoła malarska i rozwinęło się na dużą skalę tkactwo artystyczne.

Stare miasto dzieli się na część średniowieczną i część renesansową – która nas szczególnie interesuje i o której piszę niżej. Dzieje Ferrary „giną w pomroce ciemnych wieków”. Biskupstwo erygowano tu już w VII stuleciu. W wiekach X i XI miasto pozostawało w orbicie wpływów cesarstwa niemieckiego (władał nią hrabia Modeny i Kanossy, syn cesarza Ottona I), następnie po śmierci hrabiny Matyldy z Kanossy (1115) stała się ona – jak wiele odradzających się po wiekach barbarzyństwa i ciemnoty miast włoskich – wolną komuną miejską. Była też jednym z ognisk walk, jakie toczyły ze sobą stronnictwo papieskie (Gwelfowie) z cesarskim (Gibelinowie). Od roku 1215 miasto znalazło się pod kontrolą rodu d’Este i od tego czasu jej znaczenie zaczęło rosnąć. U schyłku XIV stulecia erygowany w niej został uniwersytet (w końcu XV w. doktorat z medycyny, rozumianej jako nauka o człowieku, otrzymał na nim przybyły z Krakowa Mikołaj Kopernik). W 1438 r. odbył się tu sobór, na którym podjęto dramatyczną próbę zawiązania unii kościołów katolickiego i prawosławnego, próbę  jak wiemy nieudaną. Po wygaśnięciu dynastii d’Este miasto weszło w skład Państwa Kościelnego, zaczem nastąpił długi okres stagnacji, obejmujący wieki XVII, XVIII i XIX. Kładzie mu kres zjednoczenie Włoch, likwidacja Państwa Papieskiego i budowa kolei żelaznych. Dziś Ferrara liczy ok. 155.000 mieszkańców i należy do średniej wielkości ośrodków miejskich Italii.

Urzekająca renesansowa architektura

Tym, co przyciąga do Ferrary turystów i uczonych jest jej dawna architektura i sztuka, przede wszystkim średniowieczna i renesansowa. Poza romańską katedrą budowaną w XII i XIII w., na uwagę zasługuje ogromny, ceglany zamek miejski: Castel Estense (Castelvecchio), którego budowę podjął w r. 1385 książę Nicolo II d’E-ste. Cztery wielkie wieże (nadbudowane po trzęsieniu ziemi), fosa, bramy, dziedziniec i liczne sale składają się na imponującą, widoczną z oddali całość, która dominuje nad miastem. W mieście są też liczne pałace (ze słynnym ze swych fresków Palazzo Schifanoia), domy mieszczańskie i zajazdy w średniowiecznym borgo, siedziby władz miejskich i uniwersytetu, budowle poświęcone wymianie towarów, fortyfikacje, kościoły i kaplice, pełne obrazów, rzeźb, malowideł ściennych itd. Człowieka odwiedzającego Ferrarę uderza skala zastosowania materiału ceramicznego w jego budownictwie od średniowiecza po nasze czasy.

Ceglane Odrodzenie

Renesans pojawił się w Ferrarze przed połową XV w., jednak prawdziwy jego rozkwit datuje się na 2 część stulecia. Podłożem dlań była humanistyczna kultura promieniująca z dworu, uniwersytetu, pałaców patrycjatu, kurii i klasztorów. Rozkwitało też budownictwo. Pod patronatem rodu d’Este działali tu wówczas dwaj wybitni architekci: Pietro de Benvenuti i Biagio Rossetti. W tym właśnie okresie książę Ercole I buduje opiewaną przez panegirystów nową siedzibę dla swego dworu, zwaną „Corte” (dwór). Budowla ta niestety nie zachowała się (rozebrano ją w r. 1655). Książę, będący wielkim mecenasem sztuki, fundatorem licznych kościołów i klasztorów, do prac architektonicznych zatrudnił wspomnianego wyżej architekta Biagio Rossetti.

Wczesne swe prace Rossetti tworzył pod kierunkiem starszego kolegi Piotra Benvenutiego dagli Ordini (+1484). Były to realizacje cząstkowe, np. nadbudowa piętra w Palazzo Schifanoia (1466-1471), gdzie ujawnia się styl przejściowy, oscylujący między włoskim gotykiem a renesansem. Do wczesnego renesansu florenckiego zbliżył się Biagio Rossetti w architekturze klasztoru oliwetanów w Rovigo. Następnie modernizował fortyfikacje w Modenie i rozpoczął analogiczne działania przy systemie obronnym Ferrary. Miał je kontynuować po wielu latach. Przyszedł też czas na poważne prace w samym mieście. W r. 1485 powstała smukła kampanila katedry, zbudowana jak większość obiektów wzniesionych przez Rossettiego z cegły, dobrze harmonizująca z licznymi wieżami tego rodzaju w dolinie Padu. Po feralnej wojnie z Republiką Wenecką architekt odwiedził Serenissimę. Wzniósł tam dla swych mocodawców książąt d’Este renesansowy pałac nad Canale Grande (zwany dziś Fondaco dei Turchi).

 Inne pałace projektowane przez niego powstawały w Ferrarze. Inwestorami byli głównie miejscowi arystokraci, związani z dworem książęcym i patrycjat miejski. Przebudował on też w r. 1491 wieżę ratusza miejskiego i nieco później postawił własny dom. W swych koncepcjach architekt stosował cegłę jako podstawowy budulec, wykorzystując również kamień, z pełną świadomością estetycznych implikacji, jakie zestawienie tego rodzaju przynosi. Palona cegła i ceramiczne pokrycia dachowe były jedynym możliwym rozwiązaniem w ruchu budowlanym realizowanym na tak wielką skalę w Ferrarze, ponieważ to leżące w delcie rzeki miasto nie posiadało w pobliżu złóż kamienia budowlanego. Transport zaś był nader kosztowny.

Gdy więc powstawał słynny Palazzo dei Diamanti (Pałac Diamentowy), jego elewację pokryto wykładziną w postaci 8500 ciosów kamiennych o odpowiednio ukształtowanej formie, sprowadzonych z dalekiej Istrii. Z tego samego materiału wykonany jest detal architektoniczny: obramienia otworów, kolumny w dziedzińcu, efektowne balkony. Jednak trzon murów stanowi i tu cegła.

Nowe miasto

Nim przystąpiono do budowy Palazzo dei Diamanti, władca Ferrary, ks. Ercole I, postanowił wznieść nową stolicę, przylegającą do starego miasta. Zadanie to miał realizować architekt i urbanista Biagio Rossetti, który stanął na wysokości zadania. Można go dziś nazwać pierwszym nowożytnym urbanistą Europy. W sierpniu 1492 gotowy był plan budowy nowego miasta, który został zaakceptowany przez monarchę. Miasto renesansowe jest bogatą pod względem intelektualnym nowożytną koncepcją projektową, syntetyzującą wiele renesansowych idei, (pojawiających się we włoskich traktatach architektonicznych), z mającą swe korzenie w średniowieczu, spontaniczną dynamiką procesu budowlanego. Nazwano je „Addizione Estense”  część dodana przez (ród) d’Este. Dziś jeszcze budzi ono podziw rozmachem, szerokością ulic, wspaniałymi budowlami. Do roku 1510 Rossetti wzniósł też nowe mury, po części zachowane. Nowe miasto w Ferrarze  in  statu  nascendi  widział na własne oczy Mikołaj Kopernik. Warto sobie uświadomić ten fakt. Przybyły z Krakowa uczony oglądał też z pewnością budowę wspaniałych ferraryjskich świątyń, jakich wiele ufundował bardzo religijny książę Ercole I. Wznosił je oczywiście Biagio Rossetti.

Cztery kościoły

W roku 1494 i następnych, w narożnikach starego miasta i w „Addizione Estense” powstały cztery świątynie. Pierwszą z nich jest zasadniczo przebudowany kościół Św. Franciszka. Projekt tej pięcionawowej bazyiki pozostaje pod wpływem florenckiej świątyni San Lorenzo, Filippa Bruneleschiego, fasada zaś reprezentuje typ lombardzki. Uwagę zwracają tu świetne proporcje oraz iście renesansowy spokój i harmonia we wnętrzu, które podkreśla łagodne światło, sączące się z okien. Kolejne dzieło to S. Maria in Valdo, trójnawowa bazylika transeptowa, której kopuła uległa zniszczeniu w czasie wojny; tu wzorem był florencki San Spirito autorstwa Bruneleschiego. W dwa lata później wzniesiony został kościół San Benedetto, również trójnawowy z transeptem. Może najciekawszym z tych czterech realizacji jest kościół San Cristoforo, w klasztorze kartuzów. Jego nawę otaczają jednakowe, prostokątne kaplice. Trzy przęsła korpusu kryją sklepienia tzw. żaglaste (wydęte ku górze), przy czym sklepienie w skrzyżowaniu korpusu z transeptem jest osadzone wyżej. Z kolei prezbiterium jest niższe i doskonale oświetlone, dzięki czemu ołtarz tonie w blasku, w odróżnieniu od części przeznaczonej dla wiernych. To oryginalne i dobrze wpisane w tradycję architektury włoskiej jest wybitnym osiągnięciem nadwornego architekta książąt d’Este.

Cegła w ferraryjskiej urbanistyce

Architektura realizowana przez Biagio Rossetti uwalnia się stopniowo z okowów specyficznego, północnowłoskiego gotyku I poł. XV stulecia, aby następnie, pod wpływem przodującej w ówczesnej Italii architektury toskańskiej, rozkwitać jako w pełni renesansowa. Przejmuje ona podstawowe elementy sposobu budowy formy, wypracowane przez florentczyka Filippo Bruneleschiego i jego współczesnych, ale nasyca je elementami wywodzącymi się z lokalnej tradycji. Odrębną jakość estetyczną tworzy tu koloryt, jaki budowle zawdzięczają doskonale wykonanej cegle. Ceglany jest też w większości ich detal, w tym np. wyrafinowane kapitele pilastrów korynckich, z ich precyzyjnie „ciętymi” liśćmi akantu i wolutami, fryzy i belkowania, obramienia otworów i archiwolty. Wszystko to stanowi transpozycję form stosowanych w renesansowej Italii przede wszystkim w kamieniu. Renesans w Ferrarze wypowiadał się natomiast w cegle, stosując niekiedy kamień w miejscach o szczególnym znaczeniu estetycznym lub konstrukcyjnym. Wówczas właśnie uzyskiwano wspaniałe kontrasty barwne i fakturalne. Tu ujawniał się wyrafinowany gust mecenasów i wielki talent oraz poczucie stylu architekta. Tu ujawnił się genius loci. Również urbanistyczny rozmach miasta nad Padem zawdzięczamy w dużym stopniu wykorzystaniu cegieł i szerzej  ceramiki budowlanej. Bez tego wspaniałego, prefabrykowanego materiału, wykonywanego z gliny, której w delcie rzeki było pod dostatkiem, nie powstałaby ani Addizione Estense, ani cała sekwencja znakomitych dzieł architektury świeckiej i sakralnej.

Zobacz w PDF