Pierwsze informacje o zamiarach wybudowania czwartego wówczas kościoła katolickiego w Łodzi pochodzą z 1891 r. W tym roku, 15 października, ta najważniejsza łódzka świątynia obchodziła swoje 82 urodziny.
Łódzka bazylika archikatedralna
Pierwsze informacje o zamiarach wybudowania czwartego wówczas kościoła katolickiego w Łodzi pochodzą z 1891 r. W tym roku, 15 października, ta najważniejsza łódzka świątynia obchodziła swoje 82 urodziny. Inicjatywa przybrała realną postać w 1895 r., gdy zawiązał się Komitet Budowy. Na jego czele stanął największy łódzki przedsiębiorca wyznania katolickiego, Juliusz Teodor Heinzel baron von Hohenloes, syn zmarłego Juliusza Heinzla.
W skład Komitetu weszli najpoważniejsi przemysłowcy łódzcy, niezależnie od wyznania; byli to m.in. Karol Scheibler, Edward Herbst, Juliusz Kunitzer, Józef Richter, Adolf Hofrichter. Głównym założeniem Komitetu Budowy stało się znalezienie odpowiednio dobrej lokalizacji dla planowanej budowy.
Zgodnie z wyrażonymi już w 1891 r. planami brano przede wszystkim pod uwagę południowy rejon miasta. Ostatecznie Komitet podjął decyzję o lokalizacji planowanego kościoła przy południowej części ul. Piotrkowskiej, u zbiegu z ul. Placową (obecnie ks. I. Skorupki), na placu przed szpitalem miejskim św. Aleksandra
Konkurs na projekt
W czerwcu 1898 r. ogłoszono międzynarodowy konkurs na sporządzenie szkicu, o czym poinformowano zarówno w prasie krajowej, jak i zagranicznej. Program konkursu nie określał ściśle konwencji stylowej planowanej budowli, podkreślono jednak, iż elewacje budowli mają pozostać bez tynku, co preferowało style „średniowieczne"
Jury konkursowe pod przewodnictwem arcybiskupa warszawskiego Wincentego Chościak Popiela, w skład którego weszli m.in. dwaj znakomici architekci warszawscy Konstanty Wojciechowski i Stefan Szyller, zebrało się 19 listopada w sali namiestnikowskiej warszawskiego ratusza i już na pierwszym posiedzeniu podjęło decyzję: pierwszą nagrodę zdobyła neogotycka praca autorstwa łódzkiej spółki architektonicznobudowlanej „Wende i Zarske”.
Zwycięski projekt
Kościół miał mieć postać trójnawowej bazyliki z mocno wyodrębnionym transeptem, o wielobocznie zakończonym prezbiterium z obejściem i kaplicą na osi. Prezbiterium flankowane jest dwoma wydłużonymi, zakończonymi wielobocznie aneksami, które miały mieścić z jednej strony zakrystię i baptysterium, z drugiej kaplicę przedpogrzebową. W fasadzie na osi znalazła się wyniosła wieża o podstawie kwadratowej; dolna kondygnacja wieży zwieńczona została trójkątnymi szczytami, wyżej przekrój wieży jest mniejszy, a w ścianach umieszczono wysokie okna. Wysokość wieży miała wynosić 380 stóp (ok. 116 m).
Długie lata budowy
Budowę kościoła rozpoczęto w maju 1901 r. od kopania, a następnie murowania fundamentów. Rozważano przy tym pogrubienie murów wieży, co wiązałoby się z wymurowaniem odpowiednio szerszych fundamentów, ale w końcu postanowiono pozostać przy pierwotnych planach murów.
W niedzielę 16 czerwca 1901 r. odbyła się długo oczekiwana przez łodzian uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego pod nowy, czwarty kościół katolicki w liczącej już wówczas blisko 400 tys. ludności Łodzi. Ze względu na duży koszt wykonania filarów wieży z kamienia, brano pod uwagę możliwość wymurowania ich z klinkieru na cemencie. Ostatecznie mimo większych kosztów zdecydowano się ze względów estetycznych na wykonanie ich z kamienia.
Budowa przyspieszyła w 1907 r. Wykonano w tym czasie kapitele filarów, kupiono charakterystyczną jasnożółtą cegłę w cegielni Korwinów koło Częstochowy oraz licówkę w Mallmitz na Dolnym Śląsku.
W 1909 r. budowa bazyliki archikatedralnej pw. św. Stanisława Kostki dobiegała końca. Gotowe były mury kościoła i wiosną następnego roku rozpoczęło się wznoszenie więźby dachowej. Brakowało jeszcze sklepień, które pierwotnie planowano wykonać sposobem tradycyjnym z cegły. Ostatecznie wykonano je nową techniką, z żelbetu, jako „wytrzymalsze i lżejsze niż ceglane”.
Dachy pokryto blachą cynkową, na posadzkach ułożono terakotę i wyposażono wnętrze. 22 grudnia 1912 r. święcąc wielki ołtarz oddano kościół do użytku wiernym. W stosunku do realizacyjnego projektu z 1901 r. w trakcie budowy dokonano niewielkich zmian. W przyziemiu wieży zrobiono dodatkowe otwory drzwiowe po bokach. Zmieniono wewnętrzną dyspozycję wnętrz aneksów, tworząc kaplicę przedpogrzebową po stronie północnej, a zakrystię i kaplicę w aneksie południowym.
Wyraźna dominacja żółtej cegły
Kościół św. Stanisława Kostki stał się największym kościołem katolickim Łodzi i jednocześnie największą świątynią miasta. Był to również jeden z największych kościołów w kraju.
Stał się też tym samym powodem dumy katolickiej społeczności Łodzi, choć przez wiele lat brakowało wieńczącego budowlę akcentu jakim miała być wysoka wieża. Gmach świątyni dominował odtąd nad południową częścią miasta, zamykając od południa perspektywę ul. Piotrkowskiej. Oblicowanie murów jasnożółtą cegłą sprawiło, że jego bryła zdecydowanie odróżniała się od innych neogotyckich gmachów: kościoła staromiejskiego i rosnącej świątyni na Chojnach. Od 1995 r. bazylika jest iluminowana, co podkreśla jej szczególną urodę i majestatu.
